اندکی پس از ساعت ۸ شب پنجشنبه ۱۸دی ۱۴۰۴، جمهوری اسلامی، اینترنت را در ایران در سطحی بیسابقه، قطع کرد و بیش از ۸۷میلیون نفر را در تاریکی مطلق اطلاعاتی فرو برد. .قطعی کامل و گسترده اینترنت در ایران بعد از ۱۹۰ ساعت، دیگر فقط یک مساله ارتباطی و اطلاعاتی نیست بلکه تداوم قطعی در این مدت طولانی حالا به یک بحرانی اقتصادی، معیشتی و حیاتی، تبدیل شده که مستقیماً زندگی روزمره مردم را هدف گرفته است. از اختلال در خدمات بانکی و ازکارافتادن دستگاههای کارتخوان گرفته تا دشواری در تامین مایحتاج اولیه و خرید دارو و اختلال در مراقبتهای حیاتی بیمارستانها و بر هم خوردن روند آموزش زندگی شهروندان ایرانی را تحت تاثیر قرار داده است.
علاوه بر این، خسارتهای میلیون دلاری که هر یک ساعت، قطعی اینترنت به اقتصاد شکننده ایران وارد میآورد، بسیار خردکننده بوده و جبران و بازسازی آن بسیار دور و پرچالش خواهد بود.
در ایران خاموش و ایزوله چه میگذرد؟
سطح خاموشی اینترنت هشت روز گذشته در ایران، بیسابقه است و از جهاتی بسیار شدیدتر از خاموشی دیجیتال سالهای ۲۰۱۹ ، ۲۰۲۱ و ۲۰۲۵ گزارش شده است. گسست اطلاعاتی هدفمندتر و به لحاظ فنی پیشرفتهتر که در حال حاضر نه به سمت کاهش که به سوی تشدید این محدودیت هم حرکت میکنند.
به گفته ایرانیانی که از کشور خارج شدهاند، تلفنها هیچ آنتندهی ندارند. هیچ دکل یا برج مخابراتی کار نمیکند.
در روزهای آغازین اعتراضات، بسیاری از خدمات آنلاین بانکها متوقف شدند، تعداد پرشماری از دستگاههای خودپرداز، غیرفعال بوده و در اغلب مغازهها و فروشگاهها، دستگاههای پوز کار نمیکردند و فروشندگان از مردم، پول نقد طلب می کردند. انتقال وجه، پرداخت قبوض، خرید آنلاین و حتی برخی عملیات حضوری مانند استعلام چک و«ساتنا» و «پایا» با مشکل روبهرو شده و برخی عابربانکها فقط خدمات بسیار پایهای مانند اعلام موجودی ارایه میدادند یا کاملاً از دسترس خارج شدند.
هرچند که بانکها در ایران برای ادامه خدمات به شبکههای اینترنت داخلی به نام اینترانت وابستهاند، اما حتی این شبکهها هم بدون اتصال پایدار و هماهنگ، کارایی محدودی دارند و با این شبکه داخلی، بانکها تنها قادر به انجام تراکنشهاای داخلی هستند. با این وجود، دستگاههای پوز ثابت و خودپردازها به دلیل کار با خط تلفن و اینترانت، میبایست قادر به فعالیت باشند و این پرسش مطرح میشود که آیا در برخی شهرها و مناطق کشور، برخی خدمات عمدا به مردم ارایه نمیشود؟
هر چند که وضعیت تامین مایحتاج زندگی در برخی شهرها عادی گزارش شده اما گزارشهای رسیده از برخی شهرستانها میگویند که حتی مردم در خرید نان هم مشکل دارند.
شهروند خبرنگار ما میگوید، شهر به شهر شدت این مشکلات متفاوت است اما ما اینجا نون خشک هم نمیتوانیم بخریم چون آرد به نانواییها نرسیده و نانواییها هم نفری یک یا دو نان میفروشند. از هر سه یا چهار سوپر تنها یکی باز بوده و کارتخوان هم یا کار نمیکند یا باید ۱۰ بار کارت بکشی که یه بار وصل شود.
خودپردازهای انگشتشماری کار میکنند اما تنها می توان مبلغ محدودی برداشت کرد که برای خرید یک مرغ هم کفایت نمیکند.
ادامه قطعی اینترنت به مدت طولانیتر و مختل شدن امکان خرید با کارت بانکی، ثبت سفارش، خرید آنلاین و خرید کالا و توزیع کالاهای اساسی به کمبود و گرانی بیشتر اقلام اساسی و خوراکی مردم خواهد انجامید و در کنار افت فروش خردهفروشیها، مردم در تامین مایحتاج روزمره خود با مشکل جدی مواجه خواهند شد.
گستره و مدت قطعی اینترنت در ایران
در شرایطی که حدود ۸ روز از قطعی تلفن، اینترنت و ارتباطات در ایران میگذرد، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی از روز پنجشنبه تاکنون، دستکم ۴۰ بار در شبکه اجتماعی ایکس به فارسی و انگلیسی پست منتشر کرده و علیه معترضان ایرانی و رییس جمهور ایالات متحده نوشته است.
در حالی که تقریبا تمامی رسانههای فراگیر و محلی از وب سایت تا تلویزیون در داخل ایران، همگی غیرفعال شدهاند و عملا خاموش، تنها، رسانه حکومتی تسنیم و صدا و سیمای جمهوری اسلامی، مجاز به فعالیت و خبررسانی هستند.
به علاوه برخی کانالهای تلگرام دولتی و رسانهای هم فعال هستند، که نشان میدهد مدیران برخی نهادها همچنان به اینترنت جهانی، دسترسی دارند. دولت روز جمعه بهطور موقت خدمات برخی وبسایتهای دانشگاهی را فعال کرد و سپس دوباره قطع کرد.
تمام این موارد نشان میدهد که جمهوری اسلامی، این بار، ابزارهای دقیقتری برای سانسور اینترنت در اختیار دارد. به گزارش گاردین، اگر آنها در نهایت فهرست سفید را پیاده کنند و اینترنت را طبق برنامه مطلوب خود به کار گیرند، میتوانند برای مدت طولانیتری ایران را در این وضعیت ایزوله و با اینترنت محدود نگاه دارند.
به باور کارشناس گاردین، «کاری که انجام میدهند این است که میخواهند طوری تنظیم شود که مجبور نباشند همه چیز را دوباره روشن کنند. آنها فقط به حداقل نیازها برای برقراری ارتباط نیاز دارند و سپس همه چیز را قطع میکنند.»
به این ترتیب، حکومت با کاهش دسترسی به اینترنت، عملاً بدون آنکه نیاز باشد کل اینترنت را قطع کند، کارایی فیلترشکنها را به شدت پایین میآورد. «این اقدام، دسترسی به پلتفرمهایی مانند اینستاگرام و واتساپ را برای کاربر معمولی غیرممکن یا بسیار دشوار میسازد، در حالی که سرویسهای داخلی بانکی و اداری همچنان فعال باقی میمانند و به این ترتیب به نظر میرسد که این خاموشی اینترنتی، بزرگ و طولانیمدت خواهد بود.»
واقعیت هم این است که پس از اعتراضات آبان ۹۸ که قطع کامل اینترنت منجر به فلج شدن سیستم بانکی و خدمات عمومی شد، حاکمیت با شتابی مضاعف به سمت بومیسازی زیرساختهای اینترنتی و برقراری اینترنت ملی حرکت کرد.
امروز، اکثر خدمات حیاتی، از تراکنشهای بانکی گرفته تا تاکسیهای اینترنتی «اسنپ»، «تپسی» و پلتفرمهای خرید آنلاین «دیجیکالا» و «علیبابا» بر روی سرورهای داخلی میزبانی میشوند. این استقلال نسبی از شبکه جهانی، به دستگاه امنیتی این جسارت را داده است که دریچه اینترنت بینالملل را تا حد ممکن تنگ کند، بدون آنکه نگران توقف خدمات روزمره شهروندان باشد. در واقع، استراتژی فعلی، «اینترانت پرسرعت، اینترنت قطرهچکانی» است. سیاستی که کاربران ایرانی در داخل کشور را مجبور میکند از پلتفرمهای داخلی که قابل شنود و کنترل هستند، استفاده کند. گزارش های رسیده از داخل کشور هم تایید میکنند که استفاده از پلتفرمهایی مانند «علیبابا» و «دیجیکالا» و «دیوار» با سرعت بالا و بدون مشکل در جریان است.
خبرگزاری حکومتی فارس، وابسته به سپاه پاسداران هم تایید کرده که حکومت تاکنون نتوانسته مشکلات اینترنت داخلی خود را حل کند و در حال کار روی آن است و محدودیت فعلی تا زمان فروکش کامل اعتراضات، ادامه خواهد داشت.
خبرگزاری صداوسیما هم روز دوشنبه ۲۲دی۱۴۰۴ فهرستی از خدماتی را منتشر کرد که از طریق شبکه اینترنت داخلی کشور قابل دسترسی هستند.
پیامرسانهای داخلی مانند «ایتا»، «روبیکا»، «سروشپلاس» و «بله» در کنار موتورهای جستوجوگری چون «گردو» یا «ذرهبین» و خبرگزاریهای دولتی و نظامی مانند «تسنیم»، «فارس»، «صداوسیما»، «خبر فوری»، «ایسنا» و «ایرنا» از جمله رسانههایی هستند که با شبکه داخلی یا همان «اینترنت ملی» در دسترس مردم ایران قرار گرفتهاند.
با ابن وجود، برخی منابع محلی گزارش میدهند که در مناطق یا ساعاتی که اعتراضات شدت بیشتری دارد، علاوه بر خاموشی «اینترنت بینالمللی» که در آن دسترسی به شبکه جهانی اینترنت قطع شده است، محدودیتهای شدید دیگری نیز بر شبکههای موبایل اعمال شده است. در برخی مناطق حتی «اینترنت ملی» نیز قطع شده است و به کاربران حتی اجازه دسترسی به سایتها و اپلیکیشنهای محلی و رسمی تایید شده هم داده نمیشود.
خسارت مالی مستقیم قطعی اینترنت
بر اساس برآورد شرکت نتبلاکس، قطع اینترنت، هزینهای معادل۱.۵۶ میلیون دلار در هر ساعت به اقتصاد ایران تحمیل کرده است. به این ترتیب در بیش از ۱۹۰ ساعت که از قطعی اینترنت در داخل ایران میگذرد، تا لحظه تهیه این گزارش ۲۹۶ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار، معادل ۴۲ هزار میلیارد تومان به صورت مستقیم به اقتصاد ایران ضربه وارد کرده است.
اقتصادی که با زخمهای مزمن، فساد سیستماتیک، کسری بودجه، کمبود منابع ارزی و تحریمهای بینالمللی کار را به دلار ۱۴۵هزار تومانی و گرانی روزانه اجناس مورد تقاضای مردم رساند و دولت چهاردهم با حذف ارز ترجیحی، ضربه کاری را به معیشت مردم وارد کرد و باعث جرقه به راه افتادن یکی از بزرگترین اعتراضات ایرانیان در تاریخ معاصر گردید.
حال در این میان، جمهوری اسلامی با قطع اینترنت، ضربه نهایی را به معیشت مردم وارد آورده است. ضربهای که با گذشت هر دقیقه، کاریتر و پرهزینهتر میشود و عملا چیزی برای بازسازی و نوسازی باقی نمیگذارد. خصوصا اینکه سطح، روش و طریقه قطعی اینترنت در این اعتراضات از قصد حکومت برای قطع ارتباط طولانیمدت خبر میدهد.
حتی پیش از قطعی کامل و گسترده کنونی، اختلالات اینترنتی ناشی از جنگ و سیاستهای امنیتی، تنها در سال ۲۰۲۵ دستکم ۱۲.۷ میلیارد دلار به درآمدهای صنعتی و خدماتی کشور خسارت زد. بخش خدمات که حدود ۳۹ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) ایران را تشکیل میدهد، بیشترین آسیبپذیری را در برابر قطعی اینترنت دارد.
در این خصوص، «ستار هاشمی»، وزیر ارتباطات صراحتا اعتراف کرده است که معیشت بیش از ۱۰ میلیون ایرانی مستقیما به فضای مجازی گره خورده است. در شرایطی که دولت حتی توان پرداخت یارانههای نقدی را ندارد، بیکار کردن ۱۰ میلیون نفر با یک دکمه قطع، به معنای دعوت رسمی آنها به شورشهای خیابانی است.
زیان ادامه قطعی اینترنت
بر اساس محاسبات برخی مراکز پژوهشی، در صورت ادامه قطعی اینترنت، خسارتها به صورت تصاعدی و نه تناسبی بالا رفته و به به میلیاردها دلار میرسد؛ برای مثال کل خسارت اینترنت مخدوش در چند ماه قبلی بین حدود ۱.۵ تا ۴.۸ میلیارد دلار گزارش شده ( شامل زیانهای مستقیم و غیرمستقیم).
در سپتامبر ۲۰۲۲، «فرزین فردیس»، رییس کمیسیون نوآوری اقتصادی و تحول دیجیتال اتاق بازرگانی تهران، گفت که یک ماه اختلال اینترنت موجب ۶۵۱ میلیون دلار، خسارت شده است. او همچنین خسارت غیرمستقیم این اختلالات را ۸۳۷ میلیون دلار برآورد کرد.
برآورد خسارات مالی ناشی از اختلال اینترنت با تمرکز بر کسبوکارهای مرتبط با اینترنت هم روش دیگری از محاسبه خسارات قطعی طولانیمدت اینترنت است. «عیسی زارعپور»، وزیر سابق ارتباطات و فناوری اطلاعات، در ۳۱ اوت ۲۰۲۲ اعلام کرد که کسب و کارهای مرتبط با اینترنت، ۷.۲٪ از تولید ناخالص داخلی (GDP) را تشکیل میدهند.
بانک جهانی در سال ۲۰۲۴ رقم تولید ناخالص داخلی ایران را ۴۳۷میلیارد دلار اعلام کرده است. بنابراین از این مقدار ۳۱میلیارد و ۴۶۴میلیون دلار در سال مربوط به درآمد کسبو کارهای آنلاین است و سهم ماهانه خسارت این کسب و کارها از قطعی اینترنت، حدود ۲میلیارد و ۶۲۲ میلیون دلار هزار برآورد میشود.
به این ترتیب یک محاسبه ساده و مستقیم از خسارت ۸۷ تا ۸۸میلیون دلار به صورت روزانه پرده برمیدارد که با توجه به میزان و گستردگی اختلال، تغییر میکند.
استارلینک
خاموشی دیجیتال ایران اکنون بهمرحلهای رسیده که با استقرار اخلالگرهای نظامی، دسترسی به اینترنت استارلینک نیز محدود شده است. در حالی که استارلینک تا پیش از این بهعنوان «گزینه پشتیبان» ارتباطی برای معترضان و فعالان ضد حکومتی، در زمان قطع اینترنت داخلی، نقش حیاتی داشت.
تا لحظه تهیه این گزارش، تنها ۳۱ نقطه از کشور اتصال به استارلینگ را نشان میدهند که حدود ۵۰درصد این دستگاهها در تهران و باقی در استانهای فارس و اصفهان مستقر هستند.
تایمز اسراییل در این خصوص مینویسد که گیرندههای استارلینک برای تعیین موقعیت و اتصال به ماهوارهها به GPS متکی هستند و از زمان جنگ ۱۲روزه ایران با اسرائیل در ژوئن گذشته، ایران در حال ایجاد اختلال در سیگنالهای GPS است که نتیجه این اقدام، قطعهای موضعی و پراکنده بوده که به شکل یک «نقشه وصلهپینهای» از دسترسی استارلینک بروز کرده و در برخی مناطق حساس و پرخبر حتی به خاموشی نزدیک شده است.
«دولت ایران هرگز به استارلینک مجوز فعالیت نداده و داشتن و استفاده از این سرویس را غیرقانونی اعلام کرده است.» گیرندهها را هم فقط باید به صورت غیرقانونی و از بازار سیاه تهیه کرد. هزینه خرید استارلینک در ایران بالاست و عملا خرید آن از توان اکثریت مردم خارج است.
به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید