در حالی که حاکمان تندروی ایران پس از بزرگ‌ترین اعتراضات ضدحکومتی دهه‌های اخیر همچنان بر قدرت تکیه زده‌اند، رضا پهلوی، پسر ارشد آخرین شاه ایران و فعال سیاسی در تبعید، در این کنفرانس حضوری پررنگ داشت و برای تغییر حکومت در ایران تلاش می‌کرد.

در پنلی که روز جمعه ۱۳ فوریه (۲۴ بهمن) دربارهٔ آیندهٔ ایران در حاشیه کنفرانس مونیخ برگزار شد و همچنین در یک نشست خبری در روز شنبه، رضا پهلوی رژیم ایران را به‌خاطر نقض شدید حقوق بشر محکوم کرد؛ به‌ویژه سرکوب خونین شهروندان در جریان اعتراضات ضدحکومتی دی ماه که به‌گفتهٔ گروه‌های حقوق بشری هزاران کشته بر جای گذاشت.

رضا پهلوی که بسیاری از ایرانیان او را چهره‌ای می‌دانند که می‌تواند ملت را علیه حکومت علی خامنه‌ای، رهبر ۸۶ سالهٔ جمهوری اسلامی، متحد کند، در کنفرانس مونیخ نقشه‌راهی برای آیندهٔ سیاسی ایران و یک “دولت انتقالی” ارائه داد.

در پی فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، روز شنبه ۱۴ فوریه حدود ۲۵۰ هزار نفر در تظاهراتی علیه رژیم ایران و در حمایت از اپوزیسیونِ تحت رهبری او در مونیخ شرکت کردند.

او در سخنرانی خود در این تجمع گفت: «من اینجا هستم تا گذار به آینده‌ای سکولار و دموکراتیک را تضمین کنم.»

او افزود: «متعهد هستم که رهبر دوران گذار برای شما باشم تا روزی بتوانیم سرنوشت کشورمان را از طریق یک روند دموکراتیک و شفاف در صندوق رأی تعیین کنیم.»

با این حال، تشکیل هرگونه دولت انتقالی منوط به فروپاشی حکومت کنونی است.

با وجود چالش‌های بی‌سابقه‌ای که قدرت حاکم در ایران را تهدید می‌کند، رژیم همچنان به کار خود ادامه می‌دهد و گزارش‌ها حاکی از آن است که سرکوب داخلی را نیز تشدید کرده است.

با این همه، در کنفرانس امنیتی مونیخ بحث‌های گسترده‌ای دربارهٔ امکان تغییر رژیم در ایران مطرح شد.

آیا آمریکا به ایران حمله خواهد کرد؟

ظواهر امر نشان می‌دهد که بخشی از اپوزیسیون ایرانی در تبعید انتظار دارد ایالات متحده دست به حملاتی بزند که در نهایت به فروپاشی رژیم بنیادگرای ایران منجر شود.

در جریان اعتراضات ضدحکومتی، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به‌طور مکرر اعلام کرده بود که برای مردم ایران “کمک در راه است”.

اکنون اما دولت ترامپ در حال مذاکره با تهران بر سر برنامهٔ هسته‌ای ایران است؛ امری که تحلیلگران می‌گویند بعید است به نتیجه‌ای روشن منجر شود.

رضا پهلوی در یکی از پنل‌های کنفرانس مونیخ گفت: «فکر می‌کنم بسیاری از ایرانیان داخل و خارج کشور امیدوارند یک مداخله که ابزار سرکوب رژیم را خنثی کند، سرانجام فرصتی برای یک راه‌حل نهایی فراهم کند.» او تأکید کرد که خواهان یک “مداخلهٔ بشردوستانه” است تا از کشته شدن بیشتر افراد بی‌گناه جلوگیری شود.

پس از آن‌که ترامپ از تهدید مداخلهٔ نظامی به‌خاطر کشته‌شدن معترضان عقب‌نشینی کرد، بار دیگر تهدید کرد که اگر رژیم ایران دربارهٔ یک “توافق” جدید بر سر برنامهٔ هسته‌ای مذاکره نکند، از زور استفاده خواهد کرد.

هفتهٔ گذشته، آمریکا سری دوم ناوهای هواپیمابر را به دریای عرب اعزام کرد و ترامپ روز جمعه هشدار داد که اگر رژیم ایران توافق نکند، “روز بسیار بدی” برای ایران خواهد بود.

رضا پهلوی اذعان کرد که رئیس‌جمهور آمریکا باید پیش از روی آوردن به راه‌حل نظامی، به دیپلماسی فرصت بدهد. او تأکید کرد که ترامپ می‌داند مردم ایران همچنان به وعده‌ای که او در اوج اعتراضات دی ماه داده بود باور دارند.

با این حال، کریم سجادپور، تحلیلگر اندیشکدهٔ “کارنگی برای صلح بین‌المللی”، گفت تغییر رژیم در حرف آسان است اما در عمل سخت.

او در یکی از پنل‌های  کنفرانس مونیخ گفت: «همهٔ افراد در واشنگتن، از جمله رئیس‌جمهور ترامپ، اگر می‌توانستند با فشار دادن یک دکمه رژیم ایران را از میان بردارند، بدون تردید این کار را می‌کردند.» او افزود که دولت ترامپ احتمالاً نگران پیامدهایی است که پس از مداخلهٔ نظامی آمریکا در عراق و لیبی دیده شد.

با این حال، سجادپور احتمال حملهٔ آمریکا به ایران را منتفی ندانست.

او گفت: «ترامپ در سال ۲۰۱۸ از توافق هسته‌ای خارج شد. در سال ۲۰۲۰ قاسم سلیمانی [فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران] را ترور کرد. تابستان گذشته هم ۱۴ بمب سنگرشکن بر تأسیسات هسته‌ای ایران انداخت.» سجادپور افزود به باور او احتمال حملهٔ ترامپ به ایران بیشتر از احتمال رسیدن دو طرف به یک توافق هسته‌ای است.

اروپا ترجیح می‌دهد دیپلماسی به‌کار رود، نه زور

در حالی که آمریکا همچنان با تهدید به استفاده از زور بر رژیم ایران فشار وارد می‌کند، اتحادیهٔ اروپا خواستار کاهش تنش شده و ترجیح خود را برای استفاده از تحریم‌ها و حمایت از جامعهٔ مدنی داخل ایران نشان داده است.

در ماه ژانویه، زمانی که دولت ترامپ به نظر می‌رسید در آستانهٔ حمله به ایران باشد، بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان، در یک نشست خبری در کنار کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیهٔ اروپا، گفت مردم ایران “نمی‌خواهند تغییر رژیم از سوی قدرت‌های خارجی بر آنان تحمیل شود” و نسبت به پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر  چنین حمله‌ای هشدار داد.

کالاس گفت تاریخ “پر است از نمونه‌هایی” که در آن رژیم‌ها سرنگون شده‌اند، “اما پرسش این است که بعد از آن چه می‌شود”.

او افزود: «برای داشتن یک دولت کارآمد، واقعاً باید جایگزین‌هایی از درون خود کشور وجود داشته باشد.»

برای شاهزاده رضا پهلوی این‌که اروپایی‌ها از حمایت صریح از اقدام نظامی آمریکا علیه رژیم خودداری می‌کنند، می‌تواند معادلِ “هیچ کاری نکردن” برای کمک به براندازی رژیم تلقی شود.

اظهارات مطرح‌شده در کنفرانس امنیتی مونیخ هیچ نشانه روشنی از موضع اروپا در صورت حمله احتمالی آمریکا به ایران ارائه نکرده‌اند، چرا که مقام‌های اروپایی همچنان بر دیپلماسی به‌جای توسل به زور تأکید می‌کنند و نقش مهمی در اعمال تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی دارند.

در سال ۲۰۱۵، قدرت‌های بزرگ اروپایی در شکل‌گیری توافقی تاریخی نقش کلیدی داشتند؛ توافقی که هدفش محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران، به‌ویژه غنی‌سازی اورانیوم، در ازای لغو تحریم‌های اقتصادی بود.

“برنامهٔ جامع اقدام مشترک” (برجام) در ژوئیهٔ ۲۰۱۵ میان ایران و کشورهای ۱+۵ (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، چین، روسیه به‌همراه آلمان) امضا شد.

ترامپ این توافق را “وحشتناک” و “یک‌طرفه” توصیف کرد و در سال ۲۰۱۸، در نخستین دورهٔ ریاست‌جمهوری‌اش، آمریکا را از آن خارج کرد؛ اقدامی که موجب نارضایتی شدید شرکای اروپایی واشنگتن شد.

اکنون که ترامپ در پی دستیابی به یک توافق هسته‌ای جدید با ایران است و گزینهٔ نظامی را نیز روی میز نگه داشته، اروپایی‌ها شاید ناچار باشند منتظر بمانند و نظاره کنند.

رابرتا متسولا، رئیس پارلمان اروپا، در کنفرانس امنیتی مونیخ گفت: «نقطهٔ آغاز باید خواست مردم ایران برای آزادی باشد و اروپا باید اقدامات خود را با این واقعیت هماهنگ کند.»

او استدلال کرد که تصمیم اتحادیهٔ اروپا برای قرار دادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمان‌های تروریستی یک نقطهٔ عطف است و افزود که زمان “دیپلماسیِ معمول” به پایان رسیده است.

او تأکید کرد: «اروپا باید پیامی روشن به کسانی که جان خود را در اعتراضات به خطر می‌اندازند بفرستد: ما در کنار شما هستیم.»

آیا بازگشت به “وضعیت عادی” با ایران ممکن است؟

سال گذشته، اروپا نیز با استناد به نقض توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ (برجام) از سوی تهران، با فعال‌سازی مکانیسم ماشه تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران را دوباره اعمال کرد و  فشار مالی بیشتری بر رژیم وارد آورد. اعتراضات دی ماه نیز تا حدی ناشی از نارضایتی‌های اقتصادی، از جمله بیکاری بالا و تورم بود.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، اذعان کرده که ادامهٔ “روال عادی” یا بازگشت به وضعیت عادی با ایران شاید دیگر ممکن نباشد. پس از حملهٔ آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در ژوئیهٔ ۲۰۲۵، تهران همکاری خود با آژانس را متوقف کرد.

گروسی تأکید کرد: «این وضعیت نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند. اینجا یک وضعیت سیاسی وجود دارد… از طرف ما، مقداری پیشرفت داشته‌ایم، اما این تأسیسات [هسته‌ای] وجود دارند، مواد هسته‌ای هم وجود دارد، به‌ویژه اورانیوم با غنای بالا که باید همچنان آن را تحت نظارت نگه داریم. بنابراین همه‌چیز به‌صورت موازی پیش می‌رود.»

قرار است دور دیگری از مذاکرات هسته‌ای میان نمایندگان آمریکا و ایران هفتهٔ آینده در ژنو برگزار شود و عمان بار دیگر نقش میانجی را ایفا خواهد کرد.